“जनमानसातील सर्वसामान्य शेतकऱ्यांचा खरा देवमाणूस”
(नेत्यांपासून ते कार्यकर्त्यांपर्यंत व शेतकऱ्यांपर्यंत सर्वांना हवेहवेसे वाटणार नेतृत्व म्हणजे डॉ यशवंतराव कुलकर्णी)
(शेतकऱ्यांच्या न्याय हक्कासाठी सदैव झटणारे अधिकारी म्हणून डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी यांची खास ओळख)
विशेष संपादकीय
परमेश्वर जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला जन्माला घालतो, तेव्हा त्याला किती भरभरून देऊ शकतो, याचे मूर्तिमंत उदाहरण म्हणजे श्रीपूर येथील कर्मयोगी सुधाकरपंत परिचारक पांडुरंग सहकारी साखर कारखान्याचे कार्यकारी संचालक डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेब. सहकार क्षेत्रातील एक सदाबहार, उद्योगशील आणि अष्टपैलू व्यक्तिमत्व म्हणून त्यांची ओळख आज केवळ सोलापूर जिल्ह्यातच नव्हे, तर संपूर्ण महाराष्ट्रभर आणि देशपातळीवर पसरली आहे. ज्याप्रमाणे डोंगरातून उगम पावणारा झरा खळखळून वाहत असताना आपल्या सभोवतालचा परिसर टवटवीत करतो, तसेच डॉ. कुलकर्णी साहेबांचे व्यक्तिमत्व आहे. त्यांच्या संपर्कात येणारा प्रत्येक माणूस त्यांच्यातील ऊर्जेने, चैतन्याने आणि सकारात्मकतेने भारावून जातो.
एखाद्या संस्थेचे नेतृत्व करणे आणि ती संस्था यशाच्या शिखरावर नेऊन ठेवणे, ही एक मोठी तपश्चर्या असते. डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी यांनी गेल्या काही वर्षांत आपल्या कार्यातून हे सिद्ध करून दाखवले आहे की, जर तुमच्याकडे जिद्द, चिकाटी आणि दूरदृष्टी असेल, तर तुम्ही अशक्य गोष्टीही शक्य करू शकता. त्यांच्या कार्याचा आवाका, त्यांची शिस्त आणि त्यांचे शेतकरी-कामगारांप्रती असलेले प्रेम हे आजच्या तरुणांसाठी खऱ्या अर्थाने आदर्शवत आहे. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या या प्रेरणादायी प्रवासाचा, त्यांच्या विचारांचा आणि त्यांच्या कार्याचा घेतलेला हा सविस्तर मागोवा.
*वारसा मार्गदर्शकाचा आणि ध्यास विकासाचा*
कोणत्याही मोठ्या कार्यामागे एक भक्कम वैचारिक अधिष्ठान आणि गुरुचा आशीर्वाद असतो. डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेब हे कर्मयोगी सुधाकरपंत परिचारक (ज्यांना सर्वजण आदराने ‘मोठे मालक’ म्हणतात) यांना आपले दैवत आणि गुरुस्थानी मानतात. सहकार चळवळीला मोठे मालकांनी जी आदर्श चौकट घालून दिली, ज्या मूल्यांची पेरणी केली, त्याच चौकटीत राहून डॉ. कुलकर्णी यांनी कारखान्याचा विस्तार केला आहे. माजी आमदार आणि कारखान्याचे चेअरमन प्रशांतराव परिचारक मालक तसेच सन्माननीय संचालक मंडळाच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी कारखान्याची घौडदौड अत्यंत वेगाने सुरू ठेवली आहे.
एका बाजूला परंपरेचा सन्मान आणि दुसऱ्या बाजूला आधुनिकतेची कास, असा सुवर्णमध्य डॉ. कुलकर्णी यांनी साधला आहे. त्यांच्या मते, “संस्था टिकली तरच आपण टिकणार आहोत, आणि संस्था टिकवण्यासाठी काळानुसार बदलणे अनिवार्य आहे.” ही भूमिका ते सातत्याने मांडत असतात. आज पांडुरंग सहकारी साखर कारखाना हा केवळ एक साखर कारखाना उरला नसून, तो हजारो शेतकरी कुटुंबांच्या समृद्धीचा आधारवड बनला आहे.
*आधुनिक तंत्रज्ञान आणि एआय (AI) प्रणालीचा साखर उद्योगातील क्रांतीकारी वापर*
साखर कारखाना क्षेत्रात आज प्रचंड स्पर्धा आहे. जागतिक बाजारपेठेतील साखरेचे दर, हवामानातील बदल आणि वाढता उत्पादन खर्च यांसारख्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी यांनी तंत्रज्ञानाचा आधार घेतला आहे. “तंत्रज्ञान हे मानवाचे काम सोपे करण्यासाठी असते, त्याला पर्याय म्हणून नाही,” असे ते मानतात.
त्यांच्या कार्यकाळात कारखान्यात ‘आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स’ (AI) आणि ‘इंटरनेट ऑफ थिंग्ज’ (IoT) सारख्या प्रगत प्रणालींचा अंतर्भाव करण्यात आला आहे. उसाच्या लागवडीपासून ते साखर बाहेर पडेपर्यंतच्या प्रत्येक टप्प्यावर तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो. सॅटेलाईट इमेजरीच्या माध्यमातून उसाच्या क्षेत्राचे अचूक मोजमाप, जमिनीचा पोत सुधारण्यासाठी मृदा परीक्षण आणि त्यानुसार खतांचे नियोजन यांसाठी त्यांनी विशेष एआय मॉडेल्स विकसित करण्यावर भर दिला आहे. यामुळे शेतकऱ्यांचा खर्च कमी झाला असून उत्पादनात भरघोस वाढ झाली आहे.
त्यांच्या या कार्यक्षम नियोजनामुळेच कारखान्याने सात लाख मेट्रिक टन गाळपाचा टप्पा अत्यंत सहजतेने ओलांडला असून, आता आठ लाख मेट्रिक टन गाळपाच्या दिशेने यशस्वी वाटचाल सुरू आहे. कारखान्यातील प्रत्येक विभागात पारदर्शकता असावी, यासाठी त्यांनी डिजिटल प्रणाली राबवली आहे. शेतकऱ्यांना त्यांच्या उसाची बिले, वजनाची माहिती आणि इतर सर्व तपशील मोबाईलवर त्वरित मिळतात. यामुळे शेतकरी आणि कारखाना यांच्यातील विश्वासाचे नाते अधिक घट्ट झाले आहे.
*प्रशासकीय शिस्त आणि कॉर्पोरेट कार्यपद्धती*
डॉ. कुलकर्णी साहेब हे शिस्तीचे कडक भोक्ते आहेत. पण त्यांची शिस्त ही जाचक नसून ती विकासाला पूरक आहे. कारखान्यात कर्मचारी आणि अधिकारी यांच्यासाठी त्यांनी ‘ड्रेस कोड’ अनिवार्य केला आहे. यामुळे केवळ शिस्तच येत नाही, तर कर्मचाऱ्यांमध्ये एकतेची आणि अभिमानाची भावना निर्माण होते. कारखान्याचा परिसर पाहिला तर तो एखाद्या मोठ्या कॉर्पोरेट कंपनीच्या ऑफिससारखा स्वच्छ आणि नेटका वाटतो.
“वेळेचे नियोजन म्हणजे यशाचे निम्मे काम,” असे डॉ. कुलकर्णी नेहमी म्हणतात. त्यांच्या कार्यालयात येणाऱ्या प्रत्येक फाईलवर त्वरित निर्णय घेतला जातो. कामात दिरंगाई त्यांना अजिबात खपत नाही. पण त्याच वेळी, जर एखाद्या कर्मचाऱ्याला काही अडचण असेल, तर ते स्वतः पुढाकार घेऊन ती सोडवतात. यालाच ‘मानवी चेहरा असलेले प्रशासन’ म्हणतात.
*शेतकरी हाच केंद्रबिंदू: ‘पांडुरंग भूषण’ आणि कृषी क्रांती*
“शेतकरी सुखी तर कारखाना सुखी,” हे ब्रीदवाक्य डॉ. कुलकर्णी यांनी प्रत्यक्ष कृतीत आणले आहे. ग्रामीण भागातील शेतकऱ्याला आधुनिक शेतीकडे वळवण्यासाठी ते सतत प्रयत्नशील असतात. दरवर्षी कारखान्याच्या वतीने तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन शिबिरे आणि परिसंवाद आयोजित केले जातात. यामध्ये इस्रायलसारख्या देशांतील शेती तंत्रज्ञानावर चर्चा केली जाते.
कमी क्षेत्रात विक्रमी ऊस उत्पादन घेणाऱ्या शेतकऱ्यांचा गौरव करण्यासाठी त्यांनी ‘पांडुरंग भूषण’ हा पुरस्कार सुरू केला आहे. या पुरस्काराचे स्वरूप अत्यंत वेगळे आणि कौटुंबिक आहे. केवळ शेतकऱ्याचा सत्कार न करता, त्याच्या संपूर्ण कुटुंबाला (पत्नी, मुले) व्यासपीठावर सन्मानित केले जाते. रोख रक्कम, प्रशस्तीपत्र, मानाचा फेटा, शाल आणि पुष्पहार देऊन जेव्हा एका शेतकऱ्याचा गौरव होतो, तेव्हा त्या शेतकऱ्याचे मनोधैर्य गगनाला भिडते. या उपक्रमामुळे ग्रामीण भागात एक सकारात्मक स्पर्धा निर्माण झाली आहे. शेतकरी आता अधिक प्रयोगशील बनले आहेत. ही परंपरा सहकार क्षेत्रात एक मैलाचा दगड ठरली आहे.
*कामगार कल्याण: एक कुटुंब प्रमुख म्हणून डॉ. कुलकर्णी*
डॉ. कुलकर्णी साहेबांचे हृदय केवळ शेतकऱ्यांसाठीच नाही, तर कामगारांसाठीही तितकेच मोठे आहे. ते कामगारांकडे केवळ ‘मजूर’ म्हणून पाहत नाहीत, तर त्यांना ‘पांडुरंग परिवाराचे’ सदस्य मानतात. सेवानिवृत्त होणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचा सन्मान करण्याची त्यांची पद्धत पाहून डोळे पाणावतात. प्रजासत्ताक दिन किंवा स्वातंत्र्यदिनी, जेव्हा संपूर्ण गाव ध्वजारोहणासाठी जमलेले असते, तेव्हा सेवानिवृत्त कर्मचाऱ्यांच्या पत्नीचा आणि त्यांचा सत्कार करून ५ ग्रॅम सोन्याची अंगठी भेट दिली जाते. ही भेट म्हणजे त्या कर्मचाऱ्याने आयुष्यभर कारखान्यासाठी सांडलेल्या घामाची आणि निष्ठेची कृतज्ञता असते.
तसेच, दरवर्षी गणेशोत्सव, पत्रकार दिन आणि कामगारांसाठी विविध सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. कामगारांच्या गुणवंत मुलांचा, ज्यांनी दहावी-बारावीत विशेष प्राविण्य मिळवले आहे, त्यांचा जाहीर सत्कार केला जातो. त्यांना पुढील शिक्षणासाठी मार्गदर्शन आणि मदत केली जाते. यामुळे कामगारांमध्ये कारखान्याबद्दल एक विलक्षण आपुलकी आणि निष्ठा निर्माण झाली आहे.
*प्रशांत क्रीडा महोत्सव: शारीरिक आणि मानसिक विकासाचा ध्यास*
डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी हे स्वतः एक उत्तम खेळाडू आणि क्रीडाप्रेमी आहेत. त्यांच्याच संकल्पनेतून आणि मार्गदर्शनाखाली दरवर्षी चेअरमन प्रशांतराव परिचारक यांच्या वाढदिवसानिमित्त ‘प्रशांत क्रीडा महोत्सव’ अत्यंत मोठ्या उत्साहात भरविला जातो. या महोत्सवात कबड्डी, आट्यापाट्या, रस्सीखेच, व्हॉलीबॉल, क्रिकेट आणि कॅरम यांसारख्या विविध खेळांच्या स्पर्धा होतात.
हा क्रीडा महोत्सव केवळ नावापुरता नसून, तो खऱ्या अर्थाने एक ‘उत्सव’ असतो. श्रीपूर आणि आजूबाजूच्या परिसरातील हजारो नागरिक, युवक यामध्ये सहभागी होतात. तीन दिवस चालणाऱ्या या महोत्सवामुळे कामगार, अधिकारी, संचालक मंडळ आणि सामान्य जनता यांच्यातील अंतर कमी होते आणि एक जिव्हाळ्याचे नाते निर्माण होते. यशस्वी खेळाडूंना आणि संघांना लाखो रुपयांची बक्षिसे दिली जातात. ग्रामीण भागातील सुप्त गुणांना वाव देण्याचे हे एक मोठे व्यासपीठ डॉ. कुलकर्णी यांनी निर्माण केले आहे.
*चंदनाचे झाड: एक उदात्त जीवनदर्शन आणि तत्वज्ञान*
डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेबांच्या जीवनाचे तत्वज्ञान एखाद्या संताच्या विचारांसारखे उदात्त आहे. ते नेहमी एक सुंदर उदाहरण देतात – “चंदनाच्या वृक्षावर हंस पक्षी बसला तरी त्याला सुगंध मिळतो आणि कावळा बसला तरी त्यालाही सुगंधच मिळतो. चंदनाचे झाड कोणामध्येही भेदभाव करत नाही.” डॉ. कुलकर्णी यांचे व्यक्तिमत्वही असेच आहे. त्यांच्याकडे येणारा माणूस कोणत्याही जातीचा, धर्माचा किंवा राजकीय विचाराचा असो, ते त्याला सन्मानाने वागवतात आणि शक्य ती मदत करतात.
ते अत्यंत वास्तववादी आहेत. ते म्हणतात, “सर्वांचे कोणीच शंभर टक्के समाधान करू शकत नाही. आपण देवाचेही शंभर टक्के समाधान करू शकत नाही, तिथे माणसांची काय कथा? पण आपल्याकडे आलेल्या वीस कामांपैकी जर आपण अठरा कामे प्रामाणिकपणे केली, तर उरलेल्या दोन कामांची नाराजी आपण समजू शकतो. पण आपली नियत स्वच्छ असावी.” हा स्पष्टवक्तेपणा आणि पारदर्शकता त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला अधिक उठावदार बनवते.
त्यांचा हात नेहमी गरजू, होतकरू आणि गुणी व्यक्तींच्या मदतीसाठी पुढे असतो. “दुसऱ्याला मदत करताना आपल्या हातांना आपोआप सुगंध येतो,” हा विचार ते आपल्या जगण्यातून सिद्ध करतात.
*अष्टपैलू व्यक्तिमत्व: वक्ता, गायक, लेखक आणि सौंदर्यवादी*
डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेब हे केवळ एक उत्तम प्रशासक (MD) नाहीत, तर ते एक सुसंस्कृत आणि सौंदर्यवादी व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांचे वक्तृत्व इतके प्रभावी आहे की, ते जेव्हा बोलायला उभे राहतात, तेव्हा समोरचा जनसमुदाय मंत्रमुग्ध होतो. त्यांच्या भाषणात साहित्याचा संदर्भ असतो, इतिहासाचे दाखले असतात आणि भविष्याचा वेध असतो.
तसेच, त्यांना संगीताचीही उत्तम जाण आहे. ते स्वतः एक चांगले गायक आहेत. अनेकदा कारखान्याच्या कार्यक्रमात त्यांनी गायलेली गाणी ऐकून लोक थक्क होतात. कलेची ही आवड त्यांच्या कामातही दिसून येते. कारखान्याचा परिसर केवळ यंत्रांचा सांगाडा न राहता, तो एक निसर्गरम्य परिसर वाटावा, यासाठी त्यांनी हजारो झाडे लावली आहेत, बागा फुलवल्या आहेत. त्यांच्या कारकीर्दीत कारखान्याची जी चौफेर प्रगती झाली आहे, त्यामागे त्यांची हीच सौंदर्यवादी आणि सृजनशील दृष्टी आहे.
*तरुणांसाठी एक आदर्श दीपस्तंभ*
आजच्या काळात जेव्हा तरुण पिढी नोकरीच्या मागे धावत आहे किंवा निराशेच्या गर्तेत आहे, तेव्हा डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेबांचा प्रवास त्यांच्यासाठी एक दीपस्तंभ आहे. ग्रामीण भागातील एका सर्वसामान्य कुटुंबातून येऊन, उच्च शिक्षण (डॉक्टरेट) घेऊन आणि सहकार क्षेत्रातील सर्वोच्च पदावर पोहोचूनही त्यांचे पाय जमिनीवर आहेत.
“हाती घेऊ ते तडीस नेऊ” ही त्यांची वृत्ती तरुणांनी आत्मसात करण्यासारखी आहे. कोणतेही काम छोटे किंवा मोठे नसते, तर ते किती निष्ठेने केले जाते, यावर तुमचे यश अवलंबून असते. शिस्त, नियोजन, आधुनिकतेचा स्वीकार आणि माणसांना जोडण्याची कला या चार गोष्टी जर तरुणांनी शिकल्या, तर ते कोणत्याही क्षेत्रात यशस्वी होऊ शकतात. डॉ. कुलकर्णी यांनी हे दाखवून दिले आहे की, तुम्ही साखरेच्या कारखान्यातूनही ‘संस्कृती’ आणि ‘माणुसकी’ जपू शकता.
*भविष्यातील स्वप्ने आणि दूरदृष्टी*
डॉ. कुलकर्णी साहेब इथेच थांबणारे नाहीत. त्यांचे स्वप्न आहे की पांडुरंग सहकारी साखर कारखाना हा केवळ साखर उत्पादनातच नव्हे, तर ‘ग्रीन एनर्जी’ (हरित ऊर्जा) क्षेत्रातही अग्रेसर असावा. इथेनॉल प्रकल्प, को-जनरेशन (वीज निर्मिती) आणि सौर ऊर्जेचा वापर यावर त्यांनी काम सुरू केले आहे. “भविष्यात साखर ही केवळ उप-उत्पादन असेल आणि ऊर्जा हे मुख्य उत्पादन असेल,” हा त्यांचा विचार साखर उद्योगाला नवी दिशा देणारा आहे.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली कारखान्याने वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट (VSI) चे अनेक पुरस्कार, तसेच देशपातळीवरील मानाचे पुरस्कार पटकावले आहेत. पण त्यांच्यासाठी सर्वात मोठा पुरस्कार म्हणजे शेतकरी सभासदांच्या डोळ्यांतील समाधान आहे.
*शुभेच्छांचा वर्षाव*
डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेब म्हणजे कर्तृत्व, नेतृत्व, दातृत्व आणि वक्तृत्व यांचा एक अपूर्व संगम आहेत. ते एक असे रसायन आहेत जे जिथे जातात तिथे चैतन्य निर्माण करतात. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त आज संपूर्ण पांडुरंग परिवार, श्रीपूर पंचक्रोशी आणि महाराष्ट्रभरातील त्यांचे चाहते त्यांच्यावर शुभेच्छांचा वर्षाव करत आहेत.
“जगावे तर असे की मरणानेही म्हणावे, काय माणूस होता!” या उक्तीप्रमाणे डॉ. कुलकर्णी साहेबांचे जीवन आहे. त्यांचे आयुष्य दीर्घायुष्यी, आरोग्यदायी आणि आनंदी असावे. त्यांच्या हातून अशीच जनसेवा, शेतकरी सेवा आणि सहकार क्षेत्राची उन्नती घडत राहो, हीच ईश्वरचरणी प्रार्थना.
डॉ. यशवंतराव कुलकर्णी साहेब, तुम्हाला वाढदिवसाच्या मनःपूर्वक शुभेच्छा! तुमच्या समर्पित कार्याचा हा सुगंध असाच दशदिशांना दरवळत राहो!
